- Gedrag is in te delen op twee assen: boven–onder (invloed) en samen–tegen (verbinding).
- Dat levert acht posities op, zoals leidend, helpend, opstandig en concurrerend.
- Boven roept onder op en omgekeerd; samen roept samen op, tegen roept tegen op.
- Je kunt een gesprek bijsturen door bewust je eigen positie te kiezen.
- Het model beschrijft gedrag in een situatie, geen vaste persoonlijkheid.
Wat is de Roos van Leary?
Het model is een cirkel – de “roos” – waarin je kunt plaatsen hoe iemand zich op een bepaald moment opstelt in contact met een ander. De kern is niet de indeling zelf, maar het inzicht dat gedrag altijd iets oproept bij de ander.
Timothy Leary ontwikkelde het idee als onderdeel van zijn onderzoek naar interpersoonlijk gedrag. In Nederland is het vooral bekend geworden in onderwijs, zorg en management, als hulpmiddel om interacties te analyseren. Het mooie van het model is de eenvoud: met twee vragen kun je bijna elk gesprek duiden. Neem ik hier de leiding of volg ik? En werk ik mee met de ander of zet ik me ertegen af?
Het model is geen persoonlijkheidstest. Je zit niet vast in één positie; iedereen beweegt door de roos heen, afhankelijk van de situatie, de ander en de stemming van het moment. Wel hebben de meeste mensen posities waarin ze zich prettig voelen en posities die ze lastig vinden. Dat bepaalt mede je communicatiestijl.
De twee assen: boven–onder en samen–tegen
Boven – onder
- boven: initiatief nemen, sturen, beslissen;
- onder: afwachten, volgen, je aanpassen.
Samen – tegen
- samen: verbinding zoeken, meewerken, vriendelijk;
- tegen: afstand nemen, kritisch, eigen belang.
Geen van de vier richtingen is op zichzelf goed of fout. Boven-gedrag is nodig als er snel een besluit moet vallen, onder-gedrag als je iets wilt leren van een ander. Tegen-gedrag kan gezond zijn: een kritische vraag stellen of een grens aangeven hoort bij volwassen samenwerking. Problemen ontstaan als iemand vastzit in één positie of als twee mensen elkaar steeds verder in een ongewenste dynamiek duwen.
De 8 posities van de roos
Door de twee assen te combineren ontstaan acht sectoren. Elke sector heeft een constructieve en een doorgeschoten kant.
- Leidend – richting geven, adviseren, organiseren
- Helpend – steunen, begrijpen, aanmoedigen
- doorgeschoten: betuttelend, alles overnemen
- Meewerkend – meedenken, instemmen, vertrouwen
- Volgend – afwachten, zich aanpassen, bescheiden
- doorgeschoten: afhankelijk, geen eigen mening
- Teruggetrokken – zich afsluiten, wantrouwen, zwijgen
- Opstandig – tegenstribbelen, mopperen, passief verzet
- doorgeschoten: cynisch, onbereikbaar
- Aanvallend – kritiek geven, eisen stellen, confronteren
- Concurrerend – wedijveren, gelijk willen halen
- doorgeschoten: kleinerend, dominant
Benamingen verschillen. Trainers en boeken gebruiken soms andere woorden voor de sectoren, zoals “competitief” in plaats van “concurrerend”. De structuur van twee assen en acht posities is wel steeds hetzelfde.
Hoe gedrag ander gedrag oproept: actie en reactie
Het belangrijkste inzicht van het model is het principe van actie en reactie. Op de twee assen werkt dat verschillend:
- Boven roept onder op, onder roept boven op. Neemt iemand stevig de leiding, dan gaan anderen vaak volgen. Gedraagt iemand zich afwachtend, dan gaat een ander het initiatief nemen.
- Samen roept samen op, tegen roept tegen op. Vriendelijkheid lokt vriendelijkheid uit, kritiek lokt kritiek of terugtrekken uit.
Zo ontstaan patronen. Een leidinggevende die steeds aanvallend reageert (boven-tegen), krijgt medewerkers die zich terugtrekken of opstandig worden (onder-tegen). Die reactie bevestigt in de ogen van de leidinggevende dat strenger optreden nodig is – en de cirkel draait door. Andersom kan een leidinggevende die alles overneemt (boven-samen, doorgeschoten) medewerkers afhankelijk maken, waardoor ze nog minder initiatief tonen.
Het patroon doorbreken
Het goede nieuws: je hoeft niet te wachten tot de ander verandert. Omdat gedrag gedrag oproept, kun je een gesprek zelf een andere wending geven door bewust een andere positie te kiezen. Wil je dat een medewerker meer initiatief neemt? Ga dan zelf iets meer naar onder: stel vragen, laat stiltes vallen, vraag om zijn voorstel. Wil je een vijandig gesprek kalmeren? Zoek de samen-kant op, bijvoorbeeld door te erkennen wat er goed is aan het punt van de ander. Hier komt actief luisteren goed van pas.
De roos van Leary in de praktijk
Drie situaties die veel leidinggevenden herkennen, met een mogelijke aanpak volgens het model.
De medewerker die alles afschuift
Een medewerker reageert op elke vraag met “dat weet ik niet, zeg jij het maar” (volgend). Jij geeft steeds het antwoord (leidend), en het patroon blijft. Doorbreek het door het antwoord niet te geven: “Wat zou jij voorstellen?” Zo maak je ruimte voor boven-gedrag bij de ander. Dit is de kern van coachend leiderschap.
De collega die in de aanval gaat
In een overleg reageert iemand fel op je voorstel (aanvallend). De reflex is terugvechten (concurrerend) of dichtklappen (teruggetrokken). Beide houden de strijd in stand. Blijf rustig, erken de zorg en vraag door: “Wat zie je als het grootste risico?” Zo nodig je uit tot samen-gedrag.
Het team dat mort na een verandering
Na een reorganisatie hoor je vooral gemopper (opstandig). Een betoog over het waarom (boven) roept vaak meer verzet op. Ga eerst naar de samen-kant: luister naar de zorgen en betrek het team bij de uitwerking. Meer hierover lees je bij weerstand bij verandering.
Het model is ook bruikbaar bij conflicthantering en bij het voeren van een moeilijk gesprek. Het helpt om vooraf te bedenken welke reactie je verwacht en welke positie jij wilt innemen.
Het model gebruiken in je team
Valkuilen
- Collega’s labelen (“hij is altijd zo opstandig”).
- Het model gebruiken om de ander de schuld te geven.
- Denken dat er één ideale positie bestaat.
- Alleen naar de ander kijken, niet naar je eigen aandeel.
Zo werkt het beter
- Beschrijf gedrag in een situatie, niet de persoon.
- Begin bij je eigen positie: wat roep ik op?
- Oefen bewust met posities die je lastig vindt.
- Bespreek patronen samen in intervisie of teamoverleg.
Een goede manier om ermee te oefenen is intervisie: een deelnemer brengt een gesprek in dat vastliep, de groep plaatst het in de roos en zoekt samen naar een alternatieve positie. Ook in een feedbackgesprek helpt de taal van het model om gedrag concreet te benoemen zonder iemand af te rekenen op zijn karakter. Dat sluit aan bij constructieve feedback: je beschrijft wat je ziet en wat het effect is.
Het model vult andere instrumenten goed aan. Waar het Johari-venster laat zien wat je over jezelf weet en anderen zien, helpt de roos vooral om de dynamiek in een gesprek te begrijpen.
Betere gesprekken met Teampeak
Wie patronen in gesprekken wil doorbreken, heeft baat bij voorbereiding en reflectie. In Teampeak plan en bereid je gesprekken voor binnen de gesprekscyclus, helpt AI Coach Talli bij het voorbereiden van een lastig gesprek en laat 360°-feedback zien hoe je gedrag bij anderen overkomt.
Inzicht in je eigen gedrag
- 360°-feedback over communicatie en samenwerking.
- AI Coach Talli om een lastig gesprek voor te bereiden en te reflecteren.
- Gesprekken plannen en samen voorbereiden met gedeelde agendapunten.
- Afspraken vastleggen en opvolgen in het gespreksverslag.


